Stresshormonen en jezelf even niet herkennen.

Foto: Philine Bernard©

Wat gebeurd er nu precies in je lijf? 

Ik ben iemand die graag wil weten wat er 'biologisch' gezien allemaal aan de hand is, omdat ik een verklaring wil hebben voor datgene dat nu gebeurt.

Cortisol en adrenaline 

Dit zijn geen “slechte” hormonen (soms ook stresshormonen genoemd), maar zijn bedoeld om je in leven te houden. Wat gebeurd er bij acuut gevaar:

• hartslag omhoog
• ademhaling sneller
• spieren aangespannen
• pijn wordt gedempt
• emoties tijdelijk uitgeschakeld

Je lichaam zegt eigenlijk:

Niet voelen. Handelen. Overleven. Dat mechanisme heet fight, flight of freeze.

Wat er gebeurt bij PTSS

Bij PTSS staat dat alarmsysteem niet meer uit, je hebt dus de hele dag het gevoel dat je moet vechten, vluchten of bevriezen. Je bent de hele dag op je hoede en dat alleen is al heel vermoeiend.

Je lichaam denkt dat het gevaar NU gebeurt, maakt daardoor continu adrenaline en cortisol aan. Ook als je rationeel weet dat je veilig bent.

Het gevolg is plotselinge woede, heftige reacties die niet bij je passen. Daarna voel je je schuldig, je schaamt je voor je reactie en je bent verdrietig. Omdat je de hele dag 'aan' staat raak je uitgeput, je  slaapt slecht en raakt overprikkelt. Dit heeft dus niets met je karakter te maken, dit is neurobiologie. 

Mijn hoofd weet dat ik in 2026 ben, maar mijn lichaam leeft nog in de 'overlevingsstand' van 2025. 

De diagnose kanker

Een kankerdiagnose doet iets fundamenteels. Je lichaam wordt opnieuw een strijdtoneel. Er komen controles, onderzoeken, pijn, afhankelijkheid en vooral ook verlies van controle. Je raakt de regie kwijt. 

Dat was onder andere de reden waarom ik constant probeerde betrokken te raken bij de regie. Wat gaat er gebeuren, waar kan ik in meedenken en vooral waar kan ik het gevoel krijgen dat we als team samenwerken om het monster te vermoorden. Ik noem mezelf een control freak, maar in wezen is dit dat stukje dat ik altijd probeer onder controle te houden, "de regie".

Er volgen medische handelingen in het bekkengebied (extra triggerend bij mijn  PTSS).

Voor een lichaam met PTSS betekent dit dat er echt gevaar is. Het stressysteem krijgt een bevestiging en gaat dus nog harder werken.

ADHD en stresshormonen: een zenuwstelsel zonder demper

ADHD gaat niet alleen over aandacht, het gaat over prikkelverwerking, remming en regulatie. Bij ADHD staat het zenuwstelsel sneller op scherp, is de rem op prikkels minder sterk, schakelt het lijf sneller adrenaline in en kost het meer moeite om weer tot rust te komen. Dit houdt in dat de emoties sneller en intenser komen, de boosheid ineens kan opvlammen en het verdriet overweldigend kan zijn. Het schakelen tussen emoties gaat abrupt. Dit is niet omdat ik teveel voel, maar omdat er een minder krachtig filter is.

ADHD + PTSS = dubbel alarmsysteem

• PTSS zegt: gevaar!
• ADHD zegt: alles komt ongefilterd binnen!

Samen betekent dat sneller pieken van de adrenaline, de cortisol blijft langer verhoogd, herstel na stress duurt langer en de emoties wisselen sneller. 

Mijn hoofd kan soms al begrijpen wat er speelt, maar mijn lichaam is dan nog niet eens begonnen met afremmen. Mijn reactie is sneller dan mijn uitleg.

En dan ook nog kanker

Een kankerdiagnose vraagt aanpassing, alertheid, controle verlies en onzekerheid. Dit in combinatie met ADHD maakt het extra zwaar, want er is weinig voorspelbaarheid, er zijn veel prikkels en de hersteltijd tijdens de behandelingen was er eigenlijk niet. (Elke dag bestralingen en tegen de tijd dat de chemo was uitgewerkt kwam de volgende al).

Voor een PTSS-lichaam is alles zeer bevestigend, namelijk "gevaar".

Daarom kunnen emoties ineens omslaan, elkaar heel snel opvolgen en achteraf  'te groot' voelen. Maar ze zijn volledig verklaarbaar blijkt. 

Vermoeidheid

Cortisol is de sluipmoordenaar bij langdurige stress. Bij kortdurende stress is de cortisol helpend, het maakt dat je toch kunt handelen en 'overleven'. Bij langdurige stress wordt het ontregelend. Je krijgt een uitgeput gevoel, concentratieproblemen, je kunt somber worden (zwarte gat), problemen met slapen, verhoogde prikkelbaarheid, vertraging in je herstel en een verstoorde spijsvertering.

Je bent niet moe omdat je zwak bent, maar juist omdat je te lang sterk bent geweest!

Adrenaline

Adrenaline: de lont in het kruitvat. Adrenaline is snel, explosief en fel. Dat geeft een verklaring voor de plotselinge woede, het scherp reageren. Er is geen filter en achteraf kun je denken "Was ik dat?" Daarna zakt de cortisol en de adrenaline dooft, je emoties komen terug want er is weer ruimte om te voelen. Je ervaart verdriet, hebt spijt en schaamt je omdat dit zo niet bij je 'past'. Je herkent jezelf niet, bent jezelf niet en wil eigenlijk je oude 'IK' weer terug. Eerst explodeer ik en daarna implodeer ik, ik stort in en ben ook weer doodop.

Woede 

Woede is vaak een beschermende emotie, een poging om jezelf overeind te houden. Verdriet komt op de momenten wanneer de bescherming even niet nodig is (in mijn geval is dit het nu aan de orde; de behandeling is afgelopen en ben ik thuis in mijn eigen veilige omgeving) of als het lichaam uitgeput raakt. 

Verdriet en woede horen bij elkaar, ze wisselen elkaar af. Helaas doen ze dit niet voorspelbaar en 'netjes', niet chronologisch. Woede en verdriet kennen geen scheidingslijn, ze delen hetzelfde zenuwstelsel en zijn daardoor nauw  met elkaar verbonden.

Waarom ik kan wisselen tussen boos en breekbaar

Wat mij de ene keer fel en boos maakt, en de andere keer emotioneel en kwetsbaar, heeft niets te maken met onvoorspelbaarheid of gebrek aan zelfbeheersing. Het heeft alles te maken met een ontregeld stresssysteem. 

Mijn ontregeld stresssyteem

Mijn lichaam leeft al langere tijd in overlevingsstand. Door PTSS en alles wat de diagnose en behandeling van cervixcarcinoom met zich meebrachten, staat mijn alarmsysteem vaker aan dan uit. Hormonen als adrenaline en cortisol nemen dan het stuur over. Ze reageren sneller dan mijn hoofd kan bijbenen.

ADHD speelt hierin ook een rol. Mijn zenuwstelsel heeft minder demping. Prikkels komen harder binnen en emoties hebben minder vertraging. In combinatie met PTSS en alles wat kanker lichamelijk en mentaal losmaakt, betekent dit dat mijn stresssysteem sneller aangaat én langzamer weer uit. 

Soms uit zich dat in boosheid, fel reageren. Beschermend (lees: defensief) en kort door de bocht. Niet omdat ik wil kwetsen, maar omdat mijn lichaam denkt dat het mij moet verdedigen. Andere keren komt juist het verdriet naar boven. Dan is de spanning gezakt en voel ik hoe moe ik eigenlijk ben, hoeveel het is geweest, hoeveel het nog steeds is.

Soms reageer ik boos voordat ik kan nuanceren. Soms ben ik emotioneel omdat de spanning ineens zakt. Dat is geen grilligheid, geen gebrek aan zelfbeheersing, maar neurobiologie.

Die twee kanten lijken elkaars tegenpolen, maar dat zijn ze niet. Ze horen bij elkaar. Ze komen voort uit hetzelfde zenuwstelsel dat probeert mij veilig te houden.

Wat helpt, is herkennen wat er gebeurt. Alleen al weten: dit is mijn stresssysteem, werkt regulerend. Het haalt iets van de lading eraf. Het maakt het minder persoonlijk, minder veroordelend.

Ook uitleg geven – aan mezelf en aan anderen – schept ruimte. Ruimte om niet alles meteen te hoeven oplossen. Ruimte om niet altijd “normaal” te reageren. Ruimte om te zeggen: dit is logisch in wat mijn lichaam heeft meegemaakt.

Mijn reacties zijn geen zwakte. Ze zijn een logisch gevolg van een systeem dat te lang onder druk heeft gestaan. En herstel verloopt niet in een rechte lijn. Er zijn rustige dagen en dagen waarop alles weer rauw aanvoelt. Dat betekent niet dat ik terug bij af ben. Het betekent dat mijn lichaam soms sneller is dan mijn hoofd.

• ADHD verklaart mijn intensiteit.
• PTSS verklaart mijn waakzaamheid.
• Kanker verklaart waarom mijn lichaam het gevaar serieus neemt.

Geen van die drie zegt iets over zwakte. Ze zeggen iets over hoeveel mijn systeem heeft moeten dragen. Mijn hoofd kan al begrijpen dat het veilig is, maar mijn lichaam moet dit nog leren.

Ik hoef niet te genezen van mijn emoties,  maar mijn zenuwstelsel moet opnieuw leren dat het veilig is. Dat kost tijd en geduld (iets dat voor mij zeer moeilijk te aanvaarden is) en zachtheid naar mezelf. 

Ook – misschien wel juist – op de momenten dat ik daar zelf het minst toegang toe heb. De emoties mogen er zijn, de heftigheid zal afnemen.

"Tijd is niet wat verloren is, maar de ruimte die je jezelf moet geven om opnieuw te beginnen."